Hoe voorkom je dat mensen vastlopen voordat specialistische zorg nodig is? En hoe help je mensen om tijdens en na een behandeling zelf de regie te houden? Onderzoeker Suzan Robroek van GGD West-Brabant liep een middag mee met Chantal de Bont-Melkstop. Chantal is coördinerend en beleidsmatig ervaringsdeskundige bij HerstelXL van GGZ Westelijk Noord-Brabant. Een middag over preventie, herstel en de kracht van ervaringsdeskundigheid.

‘Onbegrepen gedrag bestaat eigenlijk niet’, zegt Chantal. ‘Gedrag wordt onbegrepen wanneer we onvoldoende kijken naar waar het vandaan komt.’ Het is een uitspraak die meteen de kern raakt van haar werk. Wie gedrag wil begrijpen, moet verder kijken dan wat er aan de buitenkant zichtbaar is. Naar iemands levensverhaal, ervaringen en omgeving. Naar wat iemand heeft meegemaakt en nodig heeft. Niet het gedrag, maar de mens erachter moet centraal staan.

Een middag bij HerstelXL

Het bezoek begint in Halsteren met een gesprek over de werkwijze van HerstelXL en de ervaringen uit de praktijk. Daarna sluit Suzan aan bij de Herstelproeverij Zomereditie. Inwoners en cliënten gaan daar met elkaar in gesprek over zelfliefde. De middag eindigt bij de Broedplaats in Roosendaal: een laagdrempelige plek in de wijk waar mensen zonder verwijzing kunnen binnenlopen. Voor een gesprek met een ervaringsdeskundige, maar net zo goed voor een spelletje Dobble of Openhartig. Suzan: ‘De sfeer viel me meteen op. Er was ruimte om ervaringen te delen, maar niets hoefde. Juist die laagdrempeligheid maakt de plek waardevol.’

Ondersteuning voordat problemen groter worden

HerstelXL is onderdeel van GGZ Westelijk Noord-Brabant en helpt mensen bij het bevorderen, herstellen en behouden van hun geestelijke gezondheid. Preventie, herstel en eigen regie staan daarbij centraal. Het aanbod bestaat uit drie belangrijke pijlers: herstelcursussen, inloopvoorzieningen en de crisiskaart. Via deze activiteiten ondersteunt HerstelXL inwoners bij het versterken van hun mentale gezondheid en hun mogelijkheden om zelf richting te geven aan herstel.  Inwoners kunnen zonder verwijzing of indicatie deelnemen aan herstelcursussen en activiteiten of binnenlopen op een locatie in de wijk. Daardoor kan ondersteuning al beginnen voordat problemen groter worden of specialistische zorg nodig is. ‘Soms denken mensen dat ze een intensieve behandeling nodig hebben’, vertelt Chantal. ‘Maar dan blijkt een cursus, een herstelgroep of laagdrempelig contact voldoende om weer verder te kunnen.’ Ook zijn er voorbeelden van mensen die na afloop van een behandeling dankzij de ondersteuning en handvatten van HerstelXL zelfstandig verder kunnen en niet opnieuw afhankelijk worden van zorg.

De kracht van eigen ervaring

Binnen HerstelXL werken ongeveer zeventien ervaringsdeskundigen in dienstverband. Daarnaast zijn ongeveer zeventien ervaringsdeskundige vrijwilligers betrokken. Hun eigen ervaringen met ontwrichting en herstel vormen een belangrijke bron van kennis. Ze voeren gesprekken, begeleiden cursussen en sluiten aan bij herstelondersteunende intakes. Daarbij kijken een behandelaar en een ervaringsdeskundige samen met de cliënt naar wat iemand nodig heeft om aan herstel te werken. ‘Ervaringsdeskundigen herkennen vaak dingen die anderen niet meteen zien’, legt Chantal uit. ‘Ze weten hoe het voelt om vast te lopen, maar ook wat kan helpen om weer perspectief te krijgen.’ Dat maakt het contact gelijkwaardiger. Cliënten voelen zich gezien en krijgen niet alleen ondersteuning bij hun klachten, maar ook bij het hervinden van vertrouwen en eigen regie.

Mensen passen niet in hokjes

Volgens Chantal sluit het zorgsysteem niet altijd aan bij de complexiteit van mensen. Diagnoses en classificaties kunnen helpen bij een behandeling en bij de communicatie tussen professionals. Maar ze vertellen nooit het hele verhaal. ‘Mensen zijn niet in een kader te proppen’, zegt ze. Achter gedrag gaan vaak verschillende ervaringen, omstandigheden en behoeften schuil. Wanneer alleen naar een diagnose of zichtbaar gedrag wordt gekeken, bestaat het risico dat belangrijke informatie wordt gemist. Ook regels en registraties kunnen goede ondersteuning in de weg zitten. Zo vindt na een herstelondersteunende intake bij voorkeur een gezamenlijke reflectie plaats tussen de behandelaar en de ervaringsdeskundige. In de praktijk is daar door registratiedruk en organisatorische afspraken niet altijd voldoende ruimte voor. Wat inhoudelijk waardevol is, past dus niet automatisch binnen de manier waarop de zorg is georganiseerd.

Niet over elkaar, maar met elkaar praten

Een initiatief dat volgens Chantal laat zien hoe het ook kan, is de Overlegtafel. Tijdens dit wekelijkse digitale overleg bespreken professionals uit de ggz, het sociaal domein en de huisartsenzorg samen met ervaringsdeskundigen complexe situaties. Het gaat om mensen die tussen wal en schip dreigen te vallen. Bijvoorbeeld omdat niet duidelijk is welke organisatie de juiste ondersteuning kan bieden of wie de verantwoordelijkheid neemt. De aanpak is praktisch. De deelnemers hebben mandaat om beslissingen te nemen en zoeken samen naar een passende vervolgstap. Ook wanneer daarvoor buiten de gebruikelijke kaders moet worden gedacht. De afspraak is duidelijk: de deelnemers gaan niet uit elkaar voordat duidelijk is wie de situatie verder oppakt. Suzan: ‘Ik kende de Overlegtafel nog niet. Het maakte indruk hoe verschillende organisaties in korte tijd samen tot een oplossing proberen te komen. Niet door over elkaar te praten, maar juist met elkaar.’

Herstel vraagt om zekerheid

De inzet van ervaringsdeskundigen en de laagdrempelige ondersteuning van HerstelXL hebben volgens Chantal grote maatschappelijke waarde. Mensen kunnen eerder hulp krijgen, houden meer regie en hebben soms minder of geen specialistische behandeling nodig. Toch is de toekomst van dit aanbod niet vanzelfsprekend. HerstelXL is voor een deel afhankelijk van subsidies. Dat maakt de continuïteit kwetsbaar. Om herstelcursussen, inloopvoorzieningen en ervaringsdeskundige ondersteuning structureel beschikbaar te houden, is financiële zekerheid nodig. Niet alleen voor mensen die al zorg ontvangen, maar juist ook voor inwoners bij wie vroegtijdige ondersteuning kan voorkomen dat problemen groter worden.

Kijken naar de mens achter het gedrag

Na een middag meelopen blijft vooral de preventieve kracht van HerstelXL bij Suzan hangen. ‘Ik had vooraf niet gerealiseerd hoe sterk HerstelXL inzet op ondersteuning aan de voorkant. Mensen kunnen zonder verwijzing binnenlopen, deelnemen aan een cursus of in gesprek gaan met iemand die uit eigen ervaring weet hoe herstel kan verlopen.’ Tegelijkertijd ziet ze dat professionals tegen bekende problemen blijven aanlopen: wachtlijsten, bureaucratie en systemen die niet altijd passen bij de werkelijkheid van mensen.

De belangrijkste les? Neem de tijd om te begrijpen waar gedrag vandaan komt. Kijk niet alleen naar wat iemand doet, maar vooral naar wat iemand heeft meegemaakt en nodig heeft. Want gedrag is misschien niet altijd direct te begrijpen. Maar dat betekent niet dat het onbegrijpelijk is.